Birisi Olmak Zorunda Mıyız?

İmdat! Olmam gereken insan özgürlüğümü elimden alıyor!

En yakınınızla mesajlaşırken yanlış anlaşılma kaygısıyla mesajınızı silip silip yeniden yazdığınız oluyor mu?

“Buna biraz kırıldım.”

Olmaz, fazla hassas. Silelim.

“Yok, önemli değil aslında.”

Bu da samimi değil gibi. Bir gülücük ekleyelim. Belki konuyu değiştirelim. Sonunda gönderdiğimiz mesajda kırgınlığımızdan eser kalmasın. Anlayışlı biri olduğumuz anlaşılsın!

Ama şimdi de bizi kıran şeyi karşımızdakinin öğrenme ihtimalini ortadan kaldırdık. Bizi anlamasını istiyoruz; anlayabileceği bir yanımızı siliyoruz.

Anlayışlı. Güçlü. Rahat. Zeki. Kimseye ihtiyaç duymayan.

Böyle biri olmayı ne zaman üstlendik?

Kendimiz hakkında tuttuğumuz nöbet

Kendimize dair bir fikrimizin olması hayatı kolaylaştırır. Neye önem verdiğimizi, neleri yapabileceğimizi, hangi davranışlarımızdan rahatsız olduğumuzu bu fikirlerle anlatırız. Yapacaklarımızı bunlara göre önceliklendirir, kendimize bir kılavuz ediniriz. Sıkıntı, kendimiz hakkında kurduğumuz cümlelerin itiraz kabul etmemesiyle başlıyor.

Psikolog E. Tory Higgins’in benlik uyuşmazlığı kuramı, kendimizi nasıl gördüğümüz, nasıl biri olmak istediğimiz ve nasıl biri olmamız gerektiğine inandığımız arasındaki farklara bakar. Bu tarifler birbirinden uzaklaştığında hayal kırıklığı, suçluluk veya kaygı gibi duygulara zemin oluşabilir.

Mesaj kutusunda bu gerilim küçük bir cümleye sığıyor: “Kırıldım, ama anlayışlı biri böyle şeylere kırılmamalı.”

Böyle düşündüğümüzde kırgınlığımızın yanına bir de kırılmış olmanın rahatsızlığı ekleniyor. “Ben sakin biriyim” dediğimizde öfkemiz bize pek dost canlısı görünmüyor. Oysa öfkeyi fark etmek, neye tepki verdiğimizi anlamak için bir başlangıç olabilir. Hissettiğimiz her şeyi davranışa dökmemiz gerekmez fakat duyguyu daha dinlemeden susturursak bize ne anlattığını da kaçırabiliriz.

Burada ilginç bir gerilim açığa çıkıyor: Kendimizi tanımlamak için kullandığımız sıfatlar, kendimizi tanımamızı zorlaştırıyor. Olmamız gerektiğini düşündüğümüz insan, o sakin kişi, öfkeli yanımıza yer bırakmıyor.

Peki sakin ve anlayışlı görünmek neden bu kadar önemli?

Sevilmenin şartları

Carl Rogers’ın yaklaşımında değer koşulları, kişinin kendisini değerli ve kabul edilmeye layık hissetmesini belirli beklentileri karşılamaya bağlamasıyla ilgilidir. Kabulün bazı davranışlara bağlı olduğunu hissettiğimizde, zamanla kendimize de bu şartlarla yaklaşabiliriz.

“İnsanları üzmezsem sevilirim.”

“Bir şeye ihtiyaç duymazsam yük olmam.”

Bunlar herkesin hikâyesini açıklayan cümleler değil. Ama kendimizden beklediğimiz bazı şeylerin neden bir tercih olmaktan çıkıp zorunluluk gibi hissedilebildiğini düşünmemize yardım ediyor.

Anlayışlı olmak, kabul görmenin şartına dönüşmüşse kırıldığımızı söylemek de riskli gelebilir. Bu yüzden mesajı silerken yalnızca bir tartışmadan kaçınmıyor olabiliriz. İlişkideki yerimizi korumaya çalışıyor olabiliriz.

Ama bunun bir bedeli var. Karşımızdakinin bizi tanımasını istiyoruz, fakat tanıyabileceği bazı taraflarımızı daha konuşma başlamadan denklemden çıkarıyoruz.

Üstelik ondan beklentilerimiz de bitmek bilmiyor… Sevdiklerimiz neye alınacağımızı bilmeli, doğru cümleyi kendiliğinden bulmalı, anlayışımızı suistimal etmemeli. Biz kendi rolümüzü aksatmadan oynarken onları da bir kalıba hapsediyoruz.

İlişkide iki kişi olmamıza rağmen on kişilik bir manga gibi yaşıyoruz. Üstelik bazıları diğerlerine tutsak.

Hayatın provası uzadığında

Bu kalıpları fark etmek, içlerinden çıkmaya yetmeyebilir. Bu kez de kendimizi doğru anlatmanın kusursuz yolunu aramaya başlayabiliriz. Söyleyeceğimiz cümleyi biraz daha hazırlarsak, uygun anı bulursak, yanlış anlaşılma ihtimalini tamamen ortadan kaldırırsak…

Charlie Kaufman’ın Synecdoche, New York filminde tiyatro yönetmeni Caden Cotard, hayatı giderek büyüyen bir sahne düzeninin içinde yeniden kurmaya girişir. Hayatın temsili genişledikçe yaşamakla onu sahnelemek arasındaki sınır bulanıklaşır.

Filmi bu yazının sorusuyla izleyince şu ihtimal beliriyor: Kendimizi yeterince doğru temsil etmeye uğraşırken, yaşadıklarımızı bitmeyen bir provaya çevirebiliriz. Yapacağımız konuşmayı, vereceğimiz tepkiyi, olacağımız kişiyi hazırlıyoruz. Hazırlık sürerken konuşacağımız insan da biz de değişiyoruz.

Tam hazır olduğumuzu düşündüğümüzde, hazırladığımız kişinin biraz dışına çıkmış olabiliriz.

Peki değişmek bu kadar olağansa, kendimiz hakkında kurduğumuz tarifi değiştirmek neden kayıp gibi geliyor?

Ya geriye kimse kalmazsa?

Güçlü görünmezsem saygı görür müyüm? İlginç biri olmazsam beni merak ederler mi? Herkesi anlamaya çalışmazsam sevilmeye devam eder miyim?

Sorunun altında, “Nasıl biri olmak istiyorum?” kadar “Birisi gibi görünmezsem neye tutunacağım?” da var. İmaj, başkalarının bizi tanımasının yanında kendi varlığımızdan emin olmanın bir yoluna dönüşebiliyor.

Psikolog Bruce Hood’un benlik yanılsaması yaklaşımı burada başka bir pencere açıyor: Tek, değişmez bir “ben” olarak hissettiğimiz şeyin, zihnimizin deneyimlerimizden ve ilişkilerimizden oluşturduğu bir yapı olduğunu savunuyor. Bu görüş, yaşadıklarımızın sahte olduğu anlamına gelmiyor; kendimiz hakkında anlattığımız hikâyenin nasıl oluştuğunu sorguluyor.

Bu açıdan bakınca “Ben sakin biriyim” cümlesi bizi anlatabilir, ama yaşayabileceğimiz bütün duyguları kapsamak zorunda değildir. Öfkelenmek, kim olduğumuza dair bildiğimiz her şeyi silmez.

Yine de “Kendin ol” tavsiyesi pek az şeyi çözüyor. Onu da yeni bir görev hâline getirebiliyoruz. Bu defa doğal, sahici, kendisiyle barışık insanı kusursuzca oynamaya çalışıyoruz. Rahat görünmek için harcadığımız emek başlı başına yorucu.

Öyleyse bu defa da kendimize “Hiçbir şeyi saklamamalıyım” görevi mi vereceğiz?

Her duyguyu söylemek, her düşünceyi olduğu gibi ortaya dökmek zorunda değiliz. Samimiyetin içinde zamanlama, özen ve sorumluluk da var. Belki ayırabileceğimiz şey şu: Bu cümleyi karşımızdakini gözettiğimiz için mi değiştiriyoruz, kendimize yakıştıramadığımız bir yanımız görünmesin diye mi?

Mesaj kutusuna geri dönelim. “Buna biraz kırıldım” hâlâ orada duruyor. Bir açıklama ekleyebiliriz. Konuşmak için başka bir zamanı seçebiliriz. Göndermek de beklemek de mümkün.

Ama o cümleyi kurmuş olmamız, kendimiz hakkında bildiğimiz her şeyi geçersiz kılmıyor. Anlayışlı biri kırılabilir. Güçlü biri yardım isteyebilir. En yakınımız bile bizi yeni bir yanımızla tanıyabilir.

Belki bugün tamamlanmış bir kişi olmadan da konuşabiliriz.